Мақалада үйлену ғұрып фольклорындағы әрекет ететін тұлғалар қарастырылған. Үйлену ғұрып фольклоры – ғұрыптық фольклордың іргелі саласы. Ғұрып пен фольклор байланысы фольклордың ғұрыптық рәсімдерді айқындауымен байланысты. Отбасылық дәстүр жүйесінде ұлттық дүниетанымның рәсімдік ғұрыптармен байланысы ғұрыптық фольклор аясында анықталады. Түркілік дүниетанымда үйлену ғұрып фольклорының мифтік негізі бар. Осы ретте үйлену ғұрып фольклорындағы әрекет ететін тұлғаларды арнайылап қарастыру рәсімдерді фольклор мәтіндерімен тығыз байланыста қарауға мүмкіндік береді. Үйлену барысында орындалатын рәсімдер фольклор мәтіндерінде сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа таралды. Зерттеудің өзектілігі үйлену ғұрып фольклорындағы әрекет ететін тұлғаларды жекелей қарастырумен анықталады. Мақаланың мақсаты түркі фольклорындағы үйлену ғұрып фольклорын, ондағы қазақ және қарақалпақ халықтарының фольклорындағы әрекет ететін тұлғаларды салыстыру, қызметтерін айқындау. Зерттеу барысында салыстырмалы-тарихи, салыстырмалы-генетикалық талдау, семиотикалық, сюжеттік талдау әдістері қолданылды. Нәтижесінде қазақ және қарақалпақ халықтарындағы ғұрыптық фольклор, ондағы әрекет ететін тұлғалар қатары, рөлдері анықталды. Мақаланың құндылығы қазақ және қарақалпақ халықтарының ғұрыптық фольклорын салыстыра талдаумен, ғұрыптық фольклордағы әрекет ететін тұлғаларды жекелей қарастырумен байланысты. Мақала нәтижелерін ғұрыптық фольклор, үйлену ғұрып фольклоры, түркі фольклорындағы салыстырмалы бағыттағы зерттеулерде қолдануға болады.

МҰХАН А.Ж.

PhD, аға оқытушы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан.

E-mail: a.mukhan@zhubanov.edu.kz, https://orcid.org/0000-0003-3398-0108

ОБАЕВА Г.С.

PhD, қауымдастырылған профессор, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан.

E-mail: g.obayeva@zhubanov.edu.kz, https://orcid.org/0009-0009-4187-0479

АБДУЛЛИНА А.Б.

PhD, аға оқытушы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан.

E-mail: anar.abdullina@rambler.ru, https://orcid.org/0000-0001-8695-7417

1. Ибраев Ш. Қазақтың ғұрыптық фольклоры. Нұр-Сұлтан: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, 2021. 254 б. — URL: https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1643712
2. Абылқасымов Б.Ш. Телқоңыр: қазақтың көне наным-сенімдеріне қатысты ғұрыптық фольклоры. — Алматы: Атамұра-Қазақстан, 1993. — 176 б. — URL: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1016198
3. Арғынбаев Х. Қазақ отбасы: қазақ отбасының кешегісі мен бүгінгісі жайындағы ғылыми зерттеу еңбек. Алматы: Қайнар, 1996. 285 б. — URL: https://books.google.com/books/about/Qazaq_otbasy.html?id=4M7kAAAAMAAJ
4. Бабалар сөзі: жүз томдық. Т. 90: Ғұрыптық фольклор / құрастырушылар Т. Әлбеков [және т.б.]. — Астана: Фолиант, 2012. — 432 б. — URL: https://adebiportal.kz/kz/books/view/babalar-sozi-90-tom__528
5. Наурзбаева А. Б., Шайгозова Ж. Н., Кульсариева С. П. Финно угорский и тюркский ритуал инициации невесты: общее и специфичное в традиционных сакральных знаниях (на примере обских угров и казахов) // Вестник угроведения. 2021. Т. 11. №2. С. 388-397. https://doi.org/10.30624/2220-4156-2021-11-2-388-397
6. Матыжанов К.І. Қазақтың отбасылық ғұрып фольклоры. Монография. Алматы: Арыс, 2007. 332 б. URL: https://library.arsu.kz/?p=32760
7. Жақан Д.С. Ғұрып фольклорындағы әйел мәртебесі // Керуен. 2025. Т. 88. №3. Б. 237-247 https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.3-16
8. Тал бесіктен жер бесікке дейін: қазақтың отбасылық ғұрып жырлары. Құраст., алғы сөзі мен түсініктерін жазған К. Ісләмжанұлы. Алматы: Ана тілі, 1995. 272 б.
9. Қарақалпақ фольклоры. Көп томдық. 5-том. (Жинаған, баспаға даярлаған Ә.Тәжімұратов) Нөкіс: Қарақалпақстан, 1980. 467 б. URL: https://elibrary.karsu.uz/2021/11/23/қарақалпақ-фольклоры-3/

ғұрыптық фольклор, мифтік таным, үйлену, ғұрып, дәстүр, түркі фольклоры