ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ КЕПІЛДІКТЕРІ: ЦИФРЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯ ЖАҒДАЙЫНДА ІСКЕ АСЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ МЕН ПРАКТИКАСЫ

Жарияланды 2026-06-30
ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚ Нөмір 84 № 2 (2026)
Том 84 №2 2026
Авторлар:
  • УТЕГЕНОВ Ч.К.
PDF (Russian)

Бұл мақала цифрландыру жағдайындағы Қазақстан Республикасындағы адам құқықтары мен бостандықтарының конституциялық кепілдіктер жүйесін кешенді зерттеуге арналған. Цифрлық технологиялардың, электрондық үкіметтің, жасанды интеллект пен үлкен деректердің жедел дамуы дәстүрлі адам құқықтарын қорғау механизмдеріне іргелі сын тудырып отыр: жаппай цифрлық бақылау, алгоритмдік кемсіту, жеке деректерді қорғау жəне цифрлық жеке тұлғаны сәйкестендіру құқықтарын бұзу сынды принципті жаңа қатерлер пайда болуда. Конституциялық кепілдіктер цифрлық қоғам жағдайларына бейімделуді қажет ететін күрделі, көп деңгейлі құқықтық құралдар жүйесі ретінде қарастырылады. Мақалада цифрлық ортаға қатысты «конституциялық құқықтар», «құқықтар кепілдіктері» жəне «құқықтарды қорғау механизмі» ұғымдарының арақатынасы талданады; 2022 жылы қалпына келтірілген Конституциялық Соттың рөліне ерекше назар аударылады. Дербес деректерді қорғау, интернетке қол жеткізу, электрондық сот төрелігі жəне цифрлық омбудсмен мəселелері зерттеледі. Салыстырмалы-құқықтық тұрғыда ЕО, ФРГ жəне посткеңестік мемлекеттердегі тиісті үлгілер талданады. Қолданыстағы жүйенің цифрлық өлшемде бірқатар құрылымдық ақаулары анықталады: конституциялық тұрғыда бекітілген дербес деректерді қорғау құқығының болмауы, алгоритмдік шешім қабылдауды реттеудің жеткіліксіздігі. Цифрлық құқықтарды конституциялық бекіту жəне оларды қорғау механизмдерін жетілдіру бойынша ұсыныстар негізделеді.

УТЕГЕНОВ Ч.К.

PhD, жаратылыстану-гуманитарлық ғылымдар жоғары мектебінің доценті, Баишев университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан

E-mail: utegenov.chingiz@mail.ru, https://orcid.org/0000-0002-4320-3110

  1. Постановление Правительства Республики Казахстан «Об утверждении Концепции цифровой трансформации, развития отрасли информационно-коммуникационных технологий и кибербезопасности Республики Казахстан на 2023–2029 годы» от 28 марта 2023 года № 273. Информационно-правовая система «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300000273 (дата обращения: 10.02.2025).
  2. Конституция Республики Казахстан: принята на республиканском референдуме 30 августа 1995 года (с изменениями и дополнениями по состоянию на 2022 год). Информационно-правовая система «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000 (дата обращения: 10.02.2025).
  3. Конституционный закон Республики Казахстан «О Конституционном Суде Республики Казахстан» от 5 ноября 2022 года № 153-VII. Информационно-правовая система «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2200000153 (дата обращения: 10.02.2025).
  4. Закон Республики Казахстан «Об Уполномоченном по правам человека в Республике Казахстан» от 29 декабря 2021 года № 90-VII. Информационно-правовая система «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2100000090 (дата обращения: 10.02.2025).
  5. Административный процедурно-процессуальный кодекс Республики Казахстан от 29 июня 2020 года № 350-VI. Информационно-правовая система «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2000000350 (дата обращения: 10.02.2025).
  6. Закон Республики Казахстан «Об информатизации» от 24 ноября 2015 года № 418-V. Информационно-правовая система «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1500000418 (дата обращения: 10.02.2025).
  7. Регламент Европейского парламента и Совета (ЕС) № 2016/679 от 27 апреля 2016 года о защите физических лиц при обработке персональных данных и о свободном обращении таких данных (Общий регламент о защите данных, GDPR). Официальный журнал Европейского союза. 2016. L 119. С. 1–88.
  8. Конвенция о защите физических лиц при автоматизированной обработке персональных данных (ETS № 108): заключена в г. Страсбурге 28 января 1981 года, с изменениями Протокола CETS № 223 от 10 октября 2018 года. Совет Европы. URL: https://rm.coe.int/convention-108-convention-for-the-protection-of-individuals-with-regar/16808b36f1 (дата обращения: 10.02.2025).
  9. Международный пакт о гражданских и политических правах: принят резолюцией 2200A (XXI) Генеральной Ассамблеи ООН от 16 декабря 1966 года. Ратифицирован Республикой Казахстан 28 ноября 2005 года (Закон РК № 91-III). Сборник действующих договоров, соглашений и конвенций, заключённых СССР с иностранными государствами. Вып. XXXII. М., 1978. URL: https://adilet.zan.kz (дата обращения: 10.02.2025).
  10. Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах: принят резолюцией 2200A (XXI) Генеральной Ассамблеи ООН от 16 декабря 1966 года. Ратифицирован Республикой Казахстан 21 ноября 2005 года (Закон РК № 87-III). Информационно-правовая система «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz (дата обращения: 10.02.2025).
  11. Проект Конституции Республики Казахстан (текст по состоянию на 12 февраля 2026 года). Официальный сайт Министерства юстиции Республики Казахстан. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=ru (дата обращения: 10.02.2025).
  12. Сапаргалиев Г.С. Конституционное право Республики Казахстан: академический курс. Алматы: Жеті жарғы, 2007. 544 с.
  13. Зиманов С.З. Конституция и парламент Республики Казахстан. Алматы: Жеті жарғы, 1996. 352 с.
  14. Ударцев С.Ф. Конституционное право Республики Казахстан: теория и практика применения норм Конституции. Астана: КазГЮУ, 2011. 320 с.
  15. Абдрасулов Е.Б. Толкование закона и норм Конституции: теория, опыт, практика. Алматы: КазГЮА, 2002. – 280 с.
  16. Stern K. Das Staatsrecht der Bundesrepublik Deutschland. Bd. III/1. München: C.H. Beck, 1988. 1642 S.
  17. Hesse K. Grundzüge des Verfassungsrechts der Bundesrepublik Deutschland. 20. Aufl. Heidelberg: C.F. Müller, 1999. – 340 S.
  18. Häberle P. Europäische Verfassungslehre. 8. Aufl. Baden-Baden: Nomos, 2016. 1006 S.
  19. Pegoraro L., Rinella A. Comparative Constitutional Law. Cheltenham: Edward Elgar, 2019. 416 p.
  20. Комитет ООН по правам человека. Общее замечание № 16: статья 17 (Право на неприкосновенность личности, жилища и тайну корреспонденции): принято на 32-й сессии Комитета, 1988 год. УВКПЧ ООН. URL: https://www.ohchr.org/ru/documents/general-comments-and-recommendations/general-comment-no-16-article-17-right-privacy (дата обращения: 10.02.2025).
  21. Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН A/RES/68/167 «Право на неприкосновенность частной жизни в цифровой век»: принята 18 декабря 2013 года. URL: https://undocs.org/A/RES/68/167 (дата обращения: 10.02.2025).
  22. Bundesverfassungsgericht. Urteil vom 27. Februar 2008 – 1 BvR 370/07, 1 BvR 595/07 (Online-Durchsuchung). BVerfGE. 2008. Bd. 120. S. 274–350. URL: https://www.bundesverfassungsgericht.de/SharedDocs/Entscheidungen/DE/2008/02/rs20080227_1bvr037007.html (дата обращения: 10.02.2025).
  23. Хартия основных прав Европейского союза: провозглашена в г. Ницце 7 декабря 2000 года, приобрела обязательную юридическую силу в соответствии со статьёй 6 Договора о Европейском союзе с 1 декабря 2009 года. Официальный журнал Европейского союза. 2012. С. 391–407.
  24. Казахстанское международное бюро по правам человека и соблюдению законности. Ежегодный доклад о состоянии прав человека в Республике Казахстан. Алматы: Казахстанское международное бюро по правам человека, 2024. 180 с.
  25. Хаманева Н.Ю. Уполномоченный по правам человека — защитник прав граждан. М.: Институт государства и права РАН, 1998. 80 с.
  26. Регламент Европейского парламента и Совета (ЕС) 2024/1689 от 13 июня 2024 года об установлении гармонизированных правил в области искусственного интеллекта (Акт об искусственном интеллекте). Официальный журнал Европейского союза. 2024. L 2024/1689. – URL: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/RU/TXT/?uri=CELEX:32024R1689 (дата обращения: 10.02.2025).
  27. Резолюция Совета ООН по правам человека A/HRC/RES/47/23 «Новые и возникающие цифровые технологии и права человека»: принята 13 июля 2021 года. URL: https://undocs.org/A/HRC/RES/47/23 (дата обращения: 10.02.2025).
  28. Факультативный протокол к Международному пакту о гражданских и политических правах: принят резолюцией 2200A (XXI) Генеральной Ассамблеи ООН от 16 декабря 1966 года. УВКПЧ ООН. URL: https://www.ohchr.org/ru/instruments-mechanisms/instruments/optional-protocol-international-covenant-civil-and-political (дата обращения: 10.02.2025).
конституциялық кепілдіктер, адам құқықтары, цифрлық құқықтар, Конституциялық Сот, дербес деректерді қорғау, конституциялық бақылау

Дәйексөзді қалай келтіруге болады

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ КЕПІЛДІКТЕРІ: ЦИФРЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯ ЖАҒДАЙЫНДА ІСКЕ АСЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ МЕН ПРАКТИКАСЫ. (2026). "Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университетінің Хабаршысы" ғылыми журналы, 84(2), 389-399. https://doi.org/10.70239/arsu.2026.t84.n2.46

Авторлар


Журнал саясаты


Жүктеулер