Бұл мақала «Экологиялық қолайсыз аумақтар институтын қалыптастыру мен дамытудың құқықтық мәселелері» зерттеу тақырыбына арналған. Зерттеу нысаны ретінде Қазақстанның батыс өңірі - Атырау, Маңғыстау, Батыс Қазақстан және Ақтөбе облыстары - алынып, осы аумақтардың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері кешенді түрде қарастырылады. Мұнай-газ өнеркәсібінің ғасырлық ізінен қалған залал, Каспий теңізінің тозуы, Арал апатының батыс өңірге зардаптары - осының барлығы арнайы заңнамалық шешімдерді талап ететін өзекті мәселелер болып қала береді. Мақаланың негізгі ерекшелігі - цифрлық трансформацияның экологиялық-құқықтық реттеуге тигізетін ықпалын жан-жақты сараптауда. Зерттеуде жасанды интеллект (ЖИ) негізіндегі экологиялық бақылау жүйелерінің, дрондар мен жерсеріктер арқылы алынатын деректердің, ашық деректер платформаларының және сотта цифрлық айғақтарды пайдаланудың құқықтық негіздері талданады. ҚР Экологиялық кодексі (2021), «Жасанды интеллект туралы» Заң (2025) және Цифрлық кодекс (2026) аясындағы нормативтік олқылықтар айқындалып, оларды жою жөнінде ғылыми негізделген ұсыныстар баяндалады. Салыстырмалы-құқықтық зерттеу шеңберінде Норвегия, Нидерланды және Еуропалық Одақтың цифрлық экологиялық бақылау тәжірибесі талданып, Қазақстан заңнамасына бейімдеу мүмкіндіктері көрсетіледі. Зерттеу нәтижелері экологиялық заңнаманы жетілдіру, цифрлық мониторинг жүйесін нормативтік тұрғыдан нығайту және аймақтық экологиялық ынтымақтастықты дамыту бойынша нақты ұсыныстар жасауға негіз болады.

МУРСАЛОВА Л.А.

Заң ғылымдарының магистрі, аға оқытушы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтобе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан

E-mail: Lazzat_mursalova@mail.ru, https://orcid.org/0009-0000-2767-4337

БИСЕМБИЕВ Т.Ш.

Заң ғылымдарының магистрі, аға оқытушы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ, Қазақстан.

E-mail: tbissembiev@zhubanov.edu.kz, https://orcid.org/0000-0001-9525-0587

1. Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі. Қоршаған ортаның жай-күйі және оны қорғау туралы мемлекеттік баяндама. - Астана, 2024. - URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo
2. Атырау облысы бойынша қоршаған орта жай-күйі жөніндегі ақпараттық бюллетені. Атырау қ. 2023ж. https://niac.kz/kk/120740015156
3. Маңғыстау облысының экологиялық жағдайы туралы есеп. Маңғыстау облысы экология департаменті. Атырау қ. 2023 ж. https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo-mangystau
4. Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі. 2 қаңтар 2021 жыл № 400-VI ҚРЗ. - URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2100000400
5. Нурутдинова А.Ж. Экологиялық қолайсыз аумақтар институтын қалыптастыру мен дамытудың құқықтық мәселелері: PhD диссертациясы. - Ақтөбе: Қ. Жұбанов атындағы АӨУ, 2020.
6. European Environment Agency. Copernicus Emergency Management Service: Oil Spill Detection Report. - Copenhagen, 2023. - URL: https://www.eea.europa.eu
7. Қазақстан Республикасының «Қоршаған ортаны қорғау туралы» Заңы. 15 шілде 1997 жыл № 160-I. (Тарихи дереккөз.) - URL: https://adilet.zan.kz
8. Қазақстан Республикасының «Жасанды интеллект туралы» Заңы. 17 қараша 2025 жыл № 230-VIII. - URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2500000230
9. Norwegian Ministry of Climate and Environment. Digital Environmental Enforcement: Legal Framework and Practice. - Oslo, 2022. - URL: https://www.regjeringen.no
10. Ministry of Infrastructure and Water Management (Netherlands). Real-time Environmental Data Act: Implementation Report. - The Hague, 2023. - URL: https://www.government.nl
11. EU INSPIRE Directive 2007/2/EC. Infrastructure for Spatial Information in the European Community. - URL: https://eur-lex.europa.eu
12. Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы Конвенция. 12 тамыз 2018 жыл, Ақтау. - URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1800000169
13. Қазақстан Республикасының Цифрлық кодексі. 9 қаңтар 2026 жыл № 255-VIII. - URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000255
14. Қазақстан Республикасының «Арал апатының салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы» Заңы. 30 маусым 1992 жыл. - URL: https://adilet.zan.kz
15. Васильева М.И. Правовое регулирование экологически неблагополучных территорий: проблемы и перспективы // Экологическое право. - 2019. - № 3. - С. 12-19.

батыс Қазақстан, жасанды интеллект, жерсерік мониторингі, Каспий теңізі, цифрлық айғақ, цифрлық бақылау, экологиялық қауіпсіздік, экологиялық қолайсыз аумақтар