ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АШЫҚ ҚҰНДЫЗШӨПТІҢ (PULSATILLA PATENS (L.) MILL.) ТАРАЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ

Жарияланды 2026-09-30
ЖАРАТЫЛЫСТАНУ ҒЫЛЫМДАРЫ Нөмір 85 № 3 (2026)
Том 85 № 3 2026
Авторлар:
  • ТУРАЛИН Б.А.
  • НҰРМАҒАМБЕТОВ Ә.Н.
  • АБДУКАРИМОВ А.
  • АЛИЕВ А.С.
PDF (Russian)

Бұл мақалада Қазақстандағы құндызшөптің (Pulsatilla patens (L.) Mill.) кеңістіктік таралуын, генетикалық әртүрлілігін, экологиялық ерекшеліктерін және сақталу мәртебесін зерттеуге арналған. GBIF деректерімен GeoCat құралы негізіндегі әдеби талдаумен геоақпараттық модельдеу әдістері арқылы түрдің белгілі өсу нүктелері жүйеленді. Ықтимал таралудың орасан зор аумағы (1 063 881,798 км²) мен нақты игерілген шағын тіршілік ету аймағы (392 км²) арасындағы едәуір айырмашылық анықталды, бұл популяциялардың айтарлықтай кеңістіктік фрагментациясын көрсетеді. P. patens ашық, жақсы жарықтандырылған аумақтарды артық көреді және әртүрлі экожүйелерде: қарағайлы-қайыңды ормандардан бастап құрғақ далаларға дейін кездеседі. Солтүстік Қазақстандағы популяциялардың генетикалық зерттеулері полиморфизмнің жоғары деңгейін көрсетті. Дегенмен күтілетін гетерозиготалылықтың төмен көрсеткіштері инбредтік депрессия тәуекелдерін және жергілікті фитоценоздардың оқшаулану қаупін білдіреді. Түр ареалының оңтүстік шекарасының Қазақстан арқылы өтуін, оның антропогендік жүктемелерге сезімталдығын және ҚР Қызыл кітабының II санатына ресми түрде енгізілуін ескере отырып, тұрақты мониторинг жүргізу, генофондқа салыстырмалы талдау жасау және сирек кездесетін далалық популяцияларды тиімді қорғау бойынша кешенді практикалық шараларды әзірлеу қажеттілігі негізделген.

ТУРАЛИН Б.А.

Жаратылыстану ғылымдарының магистрі, аға оқытушы, Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан

E-mail: bauke_1982@mail.ru, https://orcid.org/0000-0001-5520-0307

НҰРМАҒАМБЕТОВ Ә.Н.

Педагогика ғылымдарының магистрі, биология пәнінің мұғалімі, «№27 орта мектеп-лицейі» КММ, Ақтөбе қ., Қазақстан

E-mail: sycheot@gmail.com, https://orcid.org/0009-0007-6940-7799

АБДУКАРИМОВ А.

Техника ғылымдарының магистрі, аға оқытушы, Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан

E-mail: tarum.65@mail.ru, https://orcid.org/0000-0002-1269-5917

АЛИЕВ А.С.

Педагогика ғылымдарының магистрі, биология пәнінің мұғалімі, Тамды орта мектебі, Алға ауданы, Ақтөбе қ., Қазақстан

E-mail: Aktobe2016@mail.ru, https://orcid.org/0009-0007-7592-8152

  1. Красная книга Казахстана. Т. 2, ч. 1: Растения / коллектив авторов. — 2-е изд., испр. и доп. — Алматы: АртPrintXXI, 2014. — 452 с. — ISBN 978-9965-768-40-8.
  2. Шадрин Д. М. и др. Таксономический анализ Pulsatilla Patens SL (Ranunculaceae) произрастающих на европейском северо-востоке России, на основании сравнения последовательности генов matk и rbcl // VII Съезд Вавиловского общества генетиков и селекционеров, посвящённый 100-летию кафедры генетики СПбГУ, и ассоциированные симпозиумы : сборник тезисов, Санкт-Петербург, 18–22 июня 2019 г. — Санкт-Петербург, 2019. — С. 708.
  3. Li Q.-J., Su N., Zhang L. et al. Chloroplast genomes elucidate diversity, phylogeny, and taxonomy of Pulsatilla (Ranunculaceae) // Scientific reports. – 2020. – Vol. 10. – №. 1. – Art. 19781. DOI: 10.1038/s41598-020-76699-7 DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-020-76699-7
  4. Савина Н. В. и др. Анализ последовательностей ITS-района рибосомной ДНК для идентификации редких видов семейства Ranunculaceae // Молекулярная и прикладная генетика. – 2022. – Т. 33. – С. 7-17.
  5. Животов В. В. и др. Генетическая изменчивость популяций видов р. Pulsatilla (Ranunculaceae) на юге Приенисейской Сибири // Проблемы ботаники Южной Сибири и Монголии. – 2023. – Т. 22. – №. 1. – С. 146-149. DOI: https://doi.org/10.14258/pbssm.2023028
  6. Szczecińska M. et al. Genetic diversity and population structure of the rare and endangered plant species Pulsatilla patens (L.) Mill in East Central Europe // PloS one. – 2016. – Vol. 11. – №. 3. – Art. e0151730. DOI: 10.1371/journal.pone.0151730. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0151730
  7. Szczecińska M., Sawicki J. Genomic resources of three Pulsatilla species reveal evolutionary hotspots, species-specific sites and variable plastid structure in the family Ranunculaceae // International Journal of Molecular Sciences. – 2015. – Vol. 16. – №. 9. – Р. 22258-22279. DOI: 10.3390/ijms160922258. DOI: https://doi.org/10.3390/ijms160922258
  8. Valuyskikh O. E. et al. Phylogenetic relationships and status of taxa of Pulsatilla uralensis and P. patens s. str. (Ranunculaceae) in north-eastern European Russia // PhytoKeys. – 2020. – Vol. 162. – P. 113–130. DOI: 10.3897/phytokeys.162.53361. DOI: https://doi.org/10.3897/phytokeys.162.53361
  9. Xue H. et al. Comparative analysis of chloroplast genomes of Pulsatilla species reveals evolutionary and taxonomic status of newly discovered endangered species Pulsatilla saxatilis // BMC Plant Biology. – 2024. – Vol. 24. – Art. 293. DOI: 10.1186/s12870-024-04940-w. DOI: https://doi.org/10.1186/s12870-024-04940-w
  10. Kricsfalusy V. V. Taxonomy and phylogeny of Anemone patens L. sensu lato (Ranunculaceae): A critical review // Thaiszia — Journal of Botany. — 2015. — Vol. 25, no. 2. — P. 153–164.
  11. Mosyakin S. L. Nomenclatural notes on North American taxa of Anemonastrum and Pulsatilla (Ranunculaceae), with comments on the circumscription of Anemone and related genera // Phytoneuron. – 2016. – № 79. – Р. 1-12.
  12. Plants of the World Online. (2025). Pulsatilla patens (L.) Mill. [Electronic resource]. URL: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30094592-2 (Date of request: 25.02. 2025).
  13. Juśkiewicz-Swaczyna B. Distribution and abundance of Pulsatilla patens populations in nature reserves in north-eastern Poland // Polish Journal of Natural Sciences. — 2010. — Vol. 25, no. 4. — P. 376–386. DOI: https://doi.org/10.2478/v10020-010-0035-5
  14. Uotila P. Ecology and area of Pulsatilla patens (L.) Mill. in Finland // Annales Botanici Fennici. 1969. — Vol. 6, no. 2. — P. 105–111.
  15. Egorova N. Y., Egoshina T. L., Sushentsov O. E. Ecological cenotic variations and demographic features of Pulsatilla patens (L.) Mill sl (Ranunculaceae) cenopopulations in Kirov Oblast // Contemporary Problems of Ecology. – 2019. – Vol. 12, no. 1. — P. 83–91. DOI: https://doi.org/10.1134/S1995425519010049
  16. Hoeksema J. et al. Pulsatilla patens (Ranunculaceae), a perennial herb, is ectomycorrhizal in northeastern Poland and likely shares ectomycorrhizal fungi with Pinus sylvestris // Acta Societatis Botanicorum Poloniae. – 2018. – Vol. 87, no. 1. — Art. 3587. — DOI: 10.5586/asbp.3587. DOI: https://doi.org/10.5586/asbp.3572
  17. GeoCAT: Geospatial Conservation Assessment Tool [Electronic resource] / Royal Botanic Gardens, Kew. — URL: https://geocat.iucnredlist.org/ (Date of request: 25.02.2025).
  18. GBIF.org (25 February 2025) GBIF Occurrence Download [Electronic resource] https://doi.org/10.15468/dl.yzpn2r (Date of request: 25.02. 2025).
  19. Дарбаева Т. Е., Усенова А. К. Хорологический анализ флоры деркульского сырта в пределах западно-казахстанской области // Вестник Северо-Казахстанского университета имени М. Козыбаева. – 2021. – №. 1 (50). – С. 65-78.
  20. Pozdnyakova Y. et al. Diversity of early flowering plants of the Ulytau mountains (Central Kazakhstan) // Biosystems Diversity. – 2023. – Vol. 31. – №. 3. – P. 261-268. DOI: 10.15421/012329. DOI: https://doi.org/10.15421/012329
  21. Sultangazina G. J. et al. Coenoflora Pulsatilla patens (L.) Mill. sl in Northern Kazakhstan // Bulletin of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. — 2019. — No. 4 (380). — P. 83–92. DOI: https://doi.org/10.32014/2019.2518-1467.95
  22. Sultangazina G. J. et al. Ontogenesis and age structure of the pulsatilla multifida mill populations in the conditions of Northern Kazakhstan // Bulletin of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. — 2020. — No. 6 (388). — P. 46–53. DOI: https://doi.org/10.32014/2020.2518-1467.181
  23. Aidarkhanova G. S., Kubentayev S. A., Kukhar Y. V., Urazalina A. S. Current state of populations, resources, and biological activity Pulsatilla patens (Ranunculaceae) in Northern Kazakhstan // Biodiversitas. – 2022. – Vol. 23. – №. 5. — P. 2311–2320. — DOI: 10.13057/biodiv/d230509 DOI: https://doi.org/10.13057/biodiv/d230509
  24. Kubentaev S. A., Izbastina K. S., Alibekov D. T. [et al.] Ecological and phytocenotic structure of rare plant populations in the Burabay national park. // Experimental Biology. — 2022. — Vol. 93, no. 4. — P. 14–23. — DOI: 10.26577/eb.2022.v93.i4.02. DOI: https://doi.org/10.26577/eb.2022.v93.i4.02
  25. Султангазина Г. Ж., Хрусталева И. А., Куприянов А. Н. Редкие растения национального природного парка «Бурабай» // Вестник Казахского национального университета. Серия экологическая. — 2013. — № 3 (39). — С. 264.
  26. Кердяшкин А. В., Котухов Ю. А. Состав флоры и растительности Бакырчикского месторождения // Проблемы ботаники Южной Сибири и Монголии. – 2015. – №. 14. – С. 86-98.
  27. Котухов Ю. А., Данилова А. Н., Ануфриева О. А. Редкие виды растений локуса «Светлый Ключ» в Западно-Алтайском государственном природном заповеднике // Биоэкологическое краеведение: мировые, российские и региональные проблемы: материалы IV Международной научно-практической конференции. — Самара, 2015. — С. 67–73. – 2015. – С. 67-73.
  28. Исмаилова Ф. М. Растения государственного национального природного парка «Буйратау», занесенные в красную книгу // Актуальные проблемы современности. – 2020. – №. 2(28). – С. 163-166.
  29. Пинаева Ю. Ю. и др. Молекулярно-генетический анализ редкого вида растения Pulsatillapatens (L.) Mill. Северного Казахстана // Бюллетень науки и практики. – 2020. – Т. 6. – №. 5. – С. 29-37. DOI: 10.33619/2414-2948/54/03. DOI: https://doi.org/10.33619/2414-2948/54/03
  30. Beishov R. S. et al. Genetic state of Pulsatilla Patens (L.) Mill. coenopopulations based on DNA labeling // OnLine Journal of Biological Sciences. – 2021. – Vol. 21. – №. 1. – С. 161-171. DOI: 10.3844/ojbsci.2021.161.171. DOI: https://doi.org/10.3844/ojbsci.2021.161.171
Pulsatilla patens, таралу, генетикалық әртүрлілік, экология, қорғау мәртебе, Қазақстан, GBIF