Мақалада XV–XIX ғасырларға жататын Қашқадария облысының жерлеу эпиграфикасы негізінде қожа сословиесі зерттеледі. Зерттеудің мақсаты – құлпытас жазбаларын, тарихи деректерді, қолжазба шежірелерді және жергілікті дәстүрлерді талдау арқылы қожалардың әлеуметтік, діни және генеалогиялық мәртебесін реконструкциялау. Зерттеуде қожалардың Мауераннахрдың діни, саяси және зияткерлік элитасымен тығыз байланысты артықшылықтарға ие мұрагерлік сословие ретіндегі орнына ерекше назар аударылған. Зерттеу барысында «қожа» титулы кездесетін бұрын ғылыми айналымға енгізілмеген көптеген құлпытастар мен эпитафиялар анықталып, олардың иелерінің есімдері, генеалогиясы және әлеуметтік мәртебесі айқындалды. Эпиграфикалық материалдар Қашқадария облысында қожа әулеттерінің кеңінен таралғанын және олардың, әсіресе нақшбандийа мен ишқийа сопылық тариқаттарымен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, жазулар қожалардың саййидтермен және шайбанидтер, аштарханидтер, манғыттар әулеттерімен генеалогиялық әрі әлеуметтік байланыстарын дәлелдейді. Мақалада қасиетті қорымдарға қатысты жергілікті дәстүрлердің сабақтастығы қарастырылып, көптеген кесенелер мен зираттардың бүгінгі күнге дейін ұрпақтары тарапынан күтіп-бапталатын, шежірелік дәстүр мен діни рәсімдер сақталған зиярат орындары ретінде қызмет атқарып отырғаны көрсетіледі. Зерттеу нәтижелері қожа сословиесінің Орталық Азияның әлеуметтік иерархиясында ерекше орын алғанын, олардың діни беделді, мұрагерлік артықшылықтарды және саяси ықпалды өз бойына тоғыстырған әлеуметтік топ болғанын айғақтайды. Жерлеу эпиграфикасы қожа сословиесінің генеалогиясын, қоныстану ерекшеліктерін және қоғамдық институт ретіндегі қызметін реконструкциялауда маңызды тарихи дереккөз болып табылады. Сонымен қатар, ол ортағасырлық Мауераннахрдың әлеуметтік ұйымдасуы мен діни өмірін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Зерттеу эпиграфикалық материалдардың Орталық Азиядағы артықшылықтарға ие діни сословиелердің тарихи дамуын зерделеудегі ғылыми әлеуетін айқындап, Қашқадария облысының қожа тарихы мен мәдени мұрасының маңызды орталықтарының бірі екендігін көрсетеді.

АМИНОВ Б.

Профессор, «Тарих» кафедрасы, Кимё Ташкент халықаралық университеті, ғылыми қызметкер, Әбу әл-Муин ән-Насафи атындағы ғылыми-зерттеу орталығы, Ташкент қ., Өзбекстан.

Е-mail: sitmihr@ahoo.com, https://orcid.org/0009-0005-6904-7215

1. Encyclopédie de l’Islam. Tom IV, IRAN-KHA. Leiden E.J.Brill Paris G.-P. Maisonneuve end Larose S.A. 1978. р. 940
2. Nejmat M. Korpus epigraficheskih pamyatnikov Azerbajdzhana. T.I: Arabo-perso-tyurkoyazychnye nadpisi Baku i Apsherona XI - nachalo XX vv. – Baku: Elm, 1991. – 248 s.
3. Suhareva O. A. K istorii gorodov Buharskogo hanstva. – Tashkent, 1958. – 148 s.
4. Bartol'd V.V. Sochineniya. (II) 1. Obshchie raboty po istorii Srednej Azii. Raboty po istorii Kavkaza i Vostochnoj Evropy. – Moskva: Vostochnaya literatura, 1963. – 1024 s.
5. Togan Isenbike. The khojas of eastern Turkistan / Muslims in Central Asia. Expressions of Identity and Change. Edited by Go-Ann Gross. Duke University press / Durham and London, 1992. р.221.
6. Babur-name: Zapiski Babura / Perevod M. A. Sal'e. Obshch. red. i dorabotka S. A. Azimdzhanovoj. Institut vostokovedeniya Akademii nauk Respubliki Uzbekistan. – Tashkent: Glavnaya redakciya enciklopedij, 1993. – 464 s.
7. Mukminova R.G. Duhovenstvo i vakfy v Srednej Azii XVI veka // Bartol'dovskie chteniya. S.143.
8. Türkiye diyanet vakfı İslam ansiklopedisi. Cilt 4. Aşık Ömer-Bâlâ Külliyesi. – İstanbul 1991, s.22.
9. Mirza Salimbek.Tarih-i Salimi /Perevod s persidskogo, vvodnaya stat'ya i primechaniya: k.i.n.N.K.Norkulov. predislovie, redaktor vvedeniya i primechanij: d.i.n. A.S.Sagdullaev. T.:Akademiya, 2009. – 298 s.
10. Aminov B.Ishқijja shajhlari genealogiyasi ( XV-XIX asrlar epigrafik yodgorliklari asosida) // Ўzbekistonda dunyovij va dinij қadriyatlar ujғunligi.T., Islom universitketi nashriyot-matbaa birlashmasi, 2009. B.308-312.
11. Anke fon Kyugel'gen. Legitimaciya sredneaziatskoj dinastii mangitov v proizvedeniyah ih istorikov (HVIII-HIH vv.). – Almaty: Dajk-Press, 2004. – 516 s.
12. Ruk. IV AN RUz, № 5033, l. 23b.
13. Rokimij SHarafuddin. Tarihi Tomm. Forsijdan uzbek tiliga tarzhima va izohlar mualliflari: Hajdarbek Bobobekov va Naim Norkulov. – Toshkent: Manaviyat, 1998. – 156 s.