Мақалада Қазақстан Республикасындағы зейнетақы жүйесінің тәуелсіздік кезеңіндегі тарихи-институционалдық қалыптасуы мен әлеуметтік қорғау саясатындағы орны қарастырылады. Зерттеу нысаны ретінде 1991 жылдан кейінгі зейнетақымен қамтамасыз ету жүйесінің құқықтық, қаржылық және әлеуметтік трансформациясы алынды. Мақаланың мақсаты – Қазақстандағы кеңестік үлгідегі ынтымақты зейнетақы жүйесінен жинақтаушы модельге көшу үдерісін тарихи тұрғыдан талдап, оның әлеуметтік қорғау жүйесіндегі маңызын анықтау.

Зерттеудің деректік негізін Қазақстан Республикасының 1991, 1997 және 2013 жылдардағы зейнетақымен қамтамасыз ету туралы заңдары, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 жылғы 4 маусымдағы № 926 қаулысы, БЖЗҚ, eGov, «Әділет» құқықтық ақпарат жүйесі материалдары, сондай-ақ қаржы нарығы, әлеуметтік саясат және зейнетақы реформасына арналған оқу құралдары мен ғылыми мақалалар құрайды.

Зерттеу нәтижесінде Қазақстандағы зейнетақы реформасы тек қаржылық-экономикалық өзгеріс емес, тәуелсіз мемлекеттің әлеуметтік саясатындағы жаңа институционалдық үлгі қалыптастыру үдерісі болғаны анықталды. 1990-жылдардағы инфляция, жұмыссыздық, бюджет тапшылығы және зейнетақы төлемдерінің кешігуі ескі ынтымақты жүйенің тұрақсыздығын көрсетті. Осы жағдайда 1997 жылғы заң жинақтаушы зейнетақы жүйесіне өтудің құқықтық негізін қалыптастырды, ал 2013 жылғы заң мен кейінгі Әлеуметтік кодекс зейнетақымен қамсыздандыру жүйесінің жаңа кезеңін айқындады. Қазіргі кезеңде Қазақстанның зейнетақы жүйесі базалық, ынтымақты және жинақтаушы құрамдастардан тұратын көпдеңгейлі модель ретінде дамып отыр.

ОРАЗАЕВА Ж.Ж

Тарих ғылымдарының кандидаты, аға оқытушы, Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан

Е-mail: zh.orazaeva@mail.ru, https://orcid.org/0009-0009-8199-0803

БАЙШОВ Б.Б

PhD, әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының меңгерушісі, Т.Ж.Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштерінің Әскери институты, Ақтөбе қ., Қазақстан.

E-mail: Bayshov82@mail.ru, https://orcid.org/0000-0002-6656-9596

1. Зиядин С.Т., Мұқанов Л.Қ. Қаржы нарығы. Алматы: 2012, 130 бет.
2. Зейнетақы жүйесі. https://www.enpf.kz/kz/financial-literacy/pensionsystem/?utm_source
3. Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы Күшін жойған Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 21 маусымдағы № 105 – V Заңы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1300000105?utm_source
4. Қазақстанда зейнетке шығу: зейнетақы мөлшерін есептеу, зейнеткерлік жас және зейнетақы заңнамасындағы өзгерістер. https://egov.kz/cms/kk/articles/pension/pensionnaya_sistema
5. Қазақстан: Ұлттық энциклопедия. Бас редакторы Б. Аяған. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. 7-том, 68-71 б.
6. Қаржы-экономика сөздігі. Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007, 15-22 б.
7. «Зейнетақы төлеу жөнiндегi мемлекеттiк орталық» республикалық мемлекеттiк қазыналық кәсiпорнын құру туралы Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 1997 жылғы 4 маусымдағы №926 қаулысы
8. Бірлескен зейнетақы аннуитетін қалай алуға болады? https://egov.kz/cms/kk/articles/pension/annuity
9. Қазақстанда зейнетке шығу: зейнетақы мөлшерін есептеу, зейнеткерлік жас және зейнетақы заңнамасындағы өзгерістер https://egov.kz/cms/kk/articles/pension/pensionnaya_sistema
10. Актуальные вопросы реформы пенсионной системы в Республике Казахстан [Электронды ресурс]: научные статьи Казахстана. URL: https://articlekz.com/article/8466
11. Жандыбаев Қ. Strategy 2050 аналитикалық-шолу порталы [Электронды ресурс]: URL: https://strategy2050.kz/
12. Шынтаева Ф.Е., Оразымбетова З.С. Тәуелсіз Қазақстанның халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің эволюциялық өзгерісі. Архив хабаршысы. 2022. 16 б.
13. Жантаева А. Ә. Қазақстандағы зейнетақы жүйесі: Қазіргі жағдайы және келешегі. Егемен Қазақстан. 2014. №306. 4 б.
14. Жантаева А. А. Қазақстанның зейнетақы жүйесі әлемдік қаржы дағдарысы кезеңінде. ҚазАТУ Хабаршысы. 2017. 24 б.
15. Калиева M. E. Қазақстан Республикасының зейнетақы жүйесі: ағымдағы жағдайы және болашақ перспективалары. Пенсионная система Республики Казахстан: текущее состояние и будущие перспективы. Journal of Economic Research & Business Administration. 2013. Т. 97. №. 3. С. 115-121.

зейнетақы жүйесі, әлеуметтік қорғау, зейнетақы реформасы, жинақтаушы зейнетақы жүйесі, ынтымақты жүйе, зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталық, әлеуметтік саясат