Мақалада концепт ұғымы қазіргі тіл біліміндегі көпқырлы ментальді құрылым ретінде қарастырылады. Тіл мен ойлау арасындағы өзара байланыс мәселесі лингвистиканың дәстүрлі әрі өзекті проблемаларының бірі болып табылады. ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында когнитивтік және коммуникативтік бағыттардың интеграциялануы нәтижесінде тілдік құбылыстарды жаңа қырынан тануға мүмкіндік туды. Осы тұрғыда мақалада лингвоконцептологияның қалыптасуы, оның теориялық-әдіснамалық негіздері және концептінің тілдік санадағы орны жан-жақты сипатталады.
Зерттеудің негізгі мақсаты – концептіні когнитивтік, семантикалық, лингвомәдени және прагмасемантикалық қырларынан талдап, оны көпқабатты ментальді құрылым ретінде негіздеу. Мақалада концепт ұғымының философия, логика, психология, семиотика және тіл білімі тоғысындағы пәнаралық сипаты көрсетіледі. Концепт сөз мағынасына теңестірмей, оны мағынадан кең, ассоциативтік, бағалаушылық және мәдени ақпаратты қамтитын ментальді бірлік ретінде түсіндіріледі. Концепт пен сөз мағынасының арақатынасына қатысты ғылыми көзқарастар жүйеленіп, олардың айырмашылықтары мен ұқсастықтары айқындалады. Концепт сөз бен шындық арасындағы делдал ретінде қарастырылып, оның мазмұны ұлттың этномәдени кодын бейнелейтіні дәлелденеді. Осыған байланысты концептінің құрылымдық компоненттері – түсініктік, бейнелі және құндылықтық қабаттары нақты мысалдар арқылы талданады.
Зерттеуде концептілердің типологиясы кеңінен қарастырылады. Атап айтқанда, параметрлік және бейпараметрлік, әмбебап және спецификалық, регулятивтік және регулятивтік емес концептілердің ерекшеліктері ашып көрсетіледі. Параметрлік концептілердің сандық және сапалық өлшемдер арқылы танылуы, ал бейпараметрлік концептілердің сезімдік және ассоциативтік деңгейде көрінуі тілдік деректер негізінде дәлелденеді. Әмбебап концептілердің жалпыадамзаттық сипаты мен олардың әр мәдениетте ұлттық реңк алу ерекшелігі де мақалада арнайы талданады.
Сонымен қатар концептінің коммуникативтік және экспрессивтік қызметі прагмасемантикалық тұрғыдан қарастырылады. Регулятивтік концептілердің адамның мінез-құлқын, әлеуметтік нормаларды және құндылық бағдарларын қалыптастырудағы рөлі айқындалып, олардың мәдени доминанттармен байланысы көрсетіледі. Ал регулятивтік емес концептілердің тілдік санадағы орны мен қызметі де назардан тыс қалмайды.
Бұл жұмыста концепт ұғымы когнитивтік-семантикалық кеңістіктің негізгі бірлігі ретінде танылып, оның тілдік, мәдени және танымдық маңызы дәлелденеді. Зерттеу нәтижелері лингвоконцептология саласындағы теориялық ізденістерді тереңдетуге және концептіні кешенді тұрғыдан түсіндіруге үлес қосады.
КУШТАЕВА М.Т.
Филология ғылымдарының кандидаты, доцент, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан.
E-mail: maira.kushtaeva@gmail.com, https://orcid.org/0000-0001-6259-1078
- Гумбольдт Вильгельм фон. Избранные труды по языкознанию. М.: Прогресс, 1984. 400 с.
- Ержанова А.С., Сыдыкова А.К., Туребаева А.Е. Концепт ұғымының теориялық негіздері // Молодой ученый. - 2015. - № 7.2 (87.2). - с. 73-75
- Степанов Ю.С. Концепт «причина» и два подхода к концептуальному анализу языка – логический и сублогический // Логический анализ языка. Культурные концепты. – М.: Наука. – 1991. – с. 204
- Арутюнова Н. Д. Воля и свобода / Н.Д.Арутюнова // Логический анализ языка. Космос и хаос. Концептуальные поля порядка и беспорядка. – М.: Индрик, 2003. – с. 640
- Шмелев А.Д. Русский язык и неязыковая действительность / А.Д.Шмелев. – М.: ЯСК, 2002. – 496 с. (Язык. Семиотика. Культура)
- Лихачев Д.С. Концептосфера русского языка // Русская словесность. От теории словесности к структуре текста: Антология. – М.: Academia, 1997. – с. 280–287.
- КСКТ: Краткий словарь когнитивных терминов / Е.С.Кубрякова, В.З.Демьянков, Ю.Г.Панкрац, Л.Г.Лузина. – М.: МГУ, 1997. – 245 с.
- Корнилов О.А. Языковые картины мира как производные национальных менталитетов / О.А.Корнилов. – М.: ЧеРо, 2003. – 349 с.
- Карасик В.И. Этноспецифические концепты // Введение в когнитивную лингвистику: отв. ред. М.В.Пименова. – Кемерово: Кузбассвузиздат, 2005. – с. 61–105.