Батыс Қазақстанның Маңғыстау (Маңғышлақ) аймағындағы қасиетті немесе ата-баба мекендерінің бірі - Отпан тауы. Бұл жер түрік мәдениетінің ең көне элементтерін қамтиды және қажылық мен мәдени қазыналар үшін маңызды орын болып саналады. Зерттеушілер бес мәдени нысанға назар аударуы керек. Олардың біріншісі – «шеру», өйткені онда Адай-Атаның бейіті орналасқан деп есептеледі. Оның кесенесінің жанындағы қасиетті ағаш «Ағаш Культін» бейнелейді. Ағаштың айналасына қойылған тастар үйіндіге ұқсайтындай етіп орналастырылған, бұл «Тас Культін» көрсетеді. Бұл жердің «Отпан» атауы «Отқа Табыну» дегенді білдірсе керек. Тәуелсіздік алғаннан кейін қосылған соңғы мәдени нысан – «Қасқыр Культі» бейнеленген сұр қасқыр мүсіні. Бұл мақалада біз осы бес культтің түрік мәдениетіндегі мағыналарын, оларды мәдени мұра ретінде сақтау қажеттілігін және олардың ұлттық бірегейлікті қалыптастырудағы маңыздылығын зерттйміз. Ұсынылып отырған зерттеудің ғылыми жаңалығы ата-баба, ағаш, от, тас және қасқыр культтерін түркі дүниетанымындағы өзара байланысқан концептуалдық құрылымдар жүйесі ретінде кешенді лингвомәдени тұрғыдан талдауында жатыр. Бұған дейінгі еңбектерде бұл культтер негізінен этнографиялық немесе мифологиялық сипатта қарастырылса, аталған жұмыс олардың тілдік репрезентациясын лексика-семантикалық, концептуалдық және когнитивтік талдау әдістері арқылы зерттейді. Алғаш рет аталған культтер біртұтас концептуалдық желі ретінде қарастырылып, әрбір концепт (ата-баба, ағаш, от, тас, қасқыр) тілде кодталған мәдени-танымдық модель ретінде сипатталады. Зерттеу нәтижесінде бұл культ концептілерінің семантикалық ядро мен перифериялық ассоциациялар негізінде құрылатыны, сондай-ақ олардың қазіргі дискурста сақталу, трансформациялану және қайта белсендірілу тетіктері айқындалады.

ЭКИДЖИ М.

PhD, профессор, Эгей университеті, Измир қ., Түркия

E-mail: metin.ekici@ege.edu.tr, https://orcid.org/0000-0002-9400-8462

ЖЕТЕСОВА Ж.А.

PhD, Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан

E-mail: zhanar_almasovna@mail.ru, https://orcid.org/0000-0002-7594-1695

1. Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük 2. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 1998.
2. Ergun, Pervin Türk Kültüründe Ağaç. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. 2004.
3. Baysal, Nagihan Türk Halk Kültüründe Su. Ankara: Gece Kitaplığı. 2020.
4. Eliade, Mircea Kutsal ve Dindışı. Çev. Mehmet Ali Kılıçbay, Ankara: Gece Yayınları. 1991.
5. Roux, Jean-Paul Eski Türk Mitolojisi. Ankara: Bilgesu Yayıncılık. 2011.
6. Örnek, Sedat Veyis. Etnoloji Sözlüğü. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları. 1971.
7. Bayat, Fuzuli. Türk Mitolojik Sistemi (Kutsal Dişi-Mitolojik Ana, Umay Paradigmasında İlkel Mitolojik Kategoriler-İyeler ve Demonoloji) Cilt: 2. İstanbul: Ötüken Neşriyat. 2007.
8. Cooper, Jean J. An Illustrated Encyclopaedia of Traditional Symbols. Londro: Thames and Hudson. 1978.
9. Ekici, Metin ve Öger, Âdem Türklerde Ocak Kültü ve Bu Kültün Alevilik İnancına Yansımaları, 2. Uluslararası Türk Kültür Evreninde Alevilik ve Bektaşilik Bilgi Şöleni 17-18-19 Ekim 07, cilt: II, s. 1357-1367. 2007.

ата-баба, ағаш, от, тас, қасқыр, культ, Отпан