Бұл мақалада «бауырлар» немесе «егіз бауырлар» архетипінің мифологиялық, мәдени және мифопоэтикалық табиғаты қарастырылады. Егіздік пен парлыққа негізделген түсініктер әлем халықтарының фольклорында кең тараған көне мифтік модельдердің бірі болып саналады. Мұндай архетип жақсылық пен жамандықтың, хаос пен космостың, өмір мен өлімнің қарама-қарсылығын бейнелейтін әмбебап дүниетанымдық құрылым ретінде көрінеді. Зерттеу барысында башқұрт фольклорының екі маңызды туындысы – архаикалық эпос «Урал-батыр» және этногенетикалық аңыз «Айна мен Гайна» – осы архетиптің көркемдік және мазмұндық тұрғыдан қалай жүзеге асатынын көрсету үшін негіз етіп алынды.

«Урал-батыр» эпосында Урал мен Шульген бейнелері дуалистік модельдің айқын көрінісін құрайды: Урал игіліктің, әділдік пен тазалықтың символы болса, Шульген тыйым бұзу, азғындау, хаосқа жақындау арқылы зұлымдық күшінің бейнесіне айналады. Бұл олардың рухани-адамгершілік табиғатының қарама-қарсылығын айқын көрсетеді. Ал «Айна мен Гайна» аңызында бауырлар арасында ешқандай антагонизм болмай, олар бірлесіп әрекет ететін, Күнді қайтару арқылы әлемге жарық сыйлайтын мәдени қаһармандар ретінде суреттеледі.

Мақалада осы екі шығарманың мифопоэтикалық құрылымы, олардың мәдени-тарихи мәні, сондай-ақ бауырлар образының халық дүниетанымындағы орны жан-жақты талданады. Зерттеу нәтижелері «бауырлар» архетипінің башқұрт эпикалық дәстүрінде әлемдік мифологиялық модельдермен үндес терең мазмұндық жүк арқалайтынын көрсетеді. Сонымен бірге зерттеу барысында қарастырылған эпикалық мәтіндердегі уақыт пен кеңістік моделі, батырлардың функциялары, табиғи құбылыстардың мифтік интерпретациясы сияқты элементтер башқұрт фольклорының өзіндік ерекшелігін ғана емес, бүкіл түркі мифологиялық жүйесімен тарихи және семиотикалық байланысын да айқындайды. Бұл байланыстар арқылы бауырлар образы халық жадында сақталған архаикалық дүниетанымның көрінісі ретінде өзектілігін жоғалтпай, қазіргі этномәдени бірегейлікті тануда маңызды дереккөзіне айналады. Зерттеу материалдары осы архетиптің мәдени жадыдағы орны мен қызметін ашуға, сондай-ақ эпикалық мәтіндердің мәнін кеңінен түсіндіруге мүмкіндік береді.

ХУББИТДИНОВА Н.А.

Филология ғылымдарының докторы, жетекші ғылыми қызметкер, М.Акмолла атындағы Башқұрт мемлекеттік педагогикалық университеті, Уфа қ., Ресей Федерациясы.

E-mail: narkas08@mail.ru, https://orcid.org/0000-0003-3719-6978

1. Башкирский народный эпос / Сост. тома А.С.Мирбадалева, М.М.Сагитов, А.И.Харисов, автор предисл. А.С.Мирбадалева; отв. ред. Н.В.Кидайш-Покровская. – М.: Наука, 1977. – 518 с.
2. Башкирское народное творчество: Предания, легенды / Сост., вступит. сл. и коммент. Ф.А.Надршиной. – Уфа: Китап, 1997. Т.2. – 440 с. (на баш. яз.)
3. Валеева А.Ф., Тузбеков А.И. Святые для мусульман места на Южном Урале: геоинформационное//Minbar. Islamic Studies. 2023;16(4). С. 791. С. 780–802 DOI: https://doi.org/10.31162/2618-9569-2023-16-4-780-802
4. Воронцов В.А. Природа мифических и сказочных близнецов: научное издание. – Казань: Центр инновационных технологий, 2019. – 272 с.
5. Геракл: Мифологическая энциклопедия URL: https://gufo.me/dict/mythology_encyclopedia (дата обращения: 6. 11. 2024)
6. Мелетинский Е.М. Поэтика мифа. – М.: Восточная литература, 1976. – 406 с.
7. Сулейманов А.М. Потомки Урал-юатыра. Уфа: БГПУ им. М.Акмуллы, 2016. – 208 с.
8. Фрейденберг О.М. Поэтика сюжета и жанра. – М.: Лабиринт, 1997. – 448 с.
9. Хуббитдинова Н.А., Юлдыбаева Г.В. Художественно-эпическая трансформация древнего эпоса об Айне и Гайне в этногенетическую легенду гайнинских башкир// Oriental Studies (Previous Name: Bulletin of the Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences). 2020. №13. – С.455-464. DOI: https://doi.org/10.22162/2619-0990-2020-48-2-455-464
10. Юлдыбаева Г.В., Хуббитдинова Н.А. Архаический эпос башкирского народа: художественно-стилевые особенности («Урал-батыр», «Акбузат», «Заятуляк и Хыухылу»). Монография. – Воронеж: АртПринт, 2023. – 187 с.

эпос, егіздер, Орал-батыр, Шульген, көркемдік-эстетикалық ерекшеліктер, функциялар, образ, сюжет