Мақалада Қырғыз Республикасының қылмыстық сот ісін жүргізу жүйесіндегі анықтау органдарының қалыптасуы мен даму кезеңдері зерттеледі. Мемлекеттің әртүрлі даму сатыларында анықтау органдарының қызметін реттеген қылмыстық-процестік заңнаманың эволюциясына ерекше назар аударылған. Авторлар анықтау органдарының революцияға дейінгі, кеңестік және қазіргі кезеңдердегі ұйымдастырылуы мен қызмет ету ерекшеліктерін қарастырып, олардың процессуалдық мәртебесі мен құзыретінің өзгеруінің негізгі үрдістерін айқындаған.

Революцияға дейінгі кезеңде анықтау органдарының қызметі Ресей империясының әкімшілік жүйесімен тығыз байланысты болғаны және процессуалдық реттелуінің шектеулі сипатта болғаны атап өтіледі. Кеңестік кезеңде анықтау органдарының қызметі нормативтік тұрғыдан нақтырақ бекітіліп, олардың өкілеттіктері кеңейіп, қылмыстарды тергеудің жеделдігін қамтамасыз етудегі рөлі күшейді. Сонымен қатар, бұл органдардың қызметі көбінесе мемлекет мүдделерін қорғауға бағытталып, қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушылардың процессуалдық кепілдіктерінің шектелуіне алып келгені көрсетіледі.

Зерттеу барысында Қырғыз Республикасының қазіргі қылмыстық-процестік заңнамасы анықтау органын сотқа дейінгі өндірістің көмекші субъектісі ретінде қарастыратыны анықталған. Оның негізгі міндеттеріне қылмыс туралы хабарламаларды уақтылы тіркеуді қамтамасыз ету, оқиға орнын күзету, шұғыл процессуалдық әрекеттер жүргізу, сондай-ақ тергеушінің, прокурордың және соттың тапсырмаларын орындау жатады. Қылмыстық процесті реформалау сотқа дейінгі өндірістің тиімділігін арттыруға және адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейтуге бағытталғаны атап көрсетіледі.

Мақалада анықтау органдары қызметін құқықтық реттеуді одан әрі жетілдіру, процессуалдық бақылау деңгейін арттыру және қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушылардың құқықтарын сақтау кепілдіктерін нығайту қажеттігі туралы қорытынды жасалған. Зерттеудің практикалық маңызы оның нәтижелерін Қырғыз Республикасының қылмыстық-процестік заңнамасы мен құқық қолдану тәжірибесін жетілдіру барысында пайдалануға болатындығында.

СМАНАЛИЕВ К.М.

Заң ғылымдарының докторы, профессор, Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз ұлттық университеті, Бішкек қ., Қырғыз Республикасы

E-mail: smanalievk@mail.ru, https://orcid.org/0009-0002-8960-6916

САБЫРОВ Т.Ы.

Аспирант, Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз ұлттық университеті, Бішкек қ., Қырғыз Республикасы,

E-mail: timberlake.st@gmail.com, https://orcid.org/0009-0000-2783-6818

1. Уголовно-процессуальный кодекс Киргизской ССР от 1 мая 1961 года.
2. Асаналиева А.А. Производство следствия в уголовном судопроизводстве Кыргызской Республики: дисс. … канд. юрид. наук. М., 2007. 128 с.
3. Строгович М.С. О дознании и предварительном следствии и о едином следственном аппарате. Социалистическая законность. 1957. №5. С. 19–26.
4. Аменицкая Н.А. Дознание: этапы реформирования и современные проблемы. Приволжский научный вестник. 2014. №12-2 (40).
5. Бейшеева А.А., Булатов Т.Н. Актуальные вопросы начального этапа досудебного производства в уголовном процессе Кыргызской Республики. Научный портал МВД России. 2019. №3 (47).
6. Уголовно-процессуальный кодекс Кыргызской Республики от 2 февраля 2017 года №20.
7. Уголовно-процессуальный кодекс Кыргызской Республики от 28 октября 2021 года №129.
8. Женишов Б.Ж. Принципы взаимодействия органов дознания с другими государственными органами. Известия ВУЗов Кыргызстана. 2015. №4. С.154.
9. Аязбекова А.У. Пробация как социально-правовой институт в Кыргызской Республике. Вестник Кыргызско-Российского Славянского университета. 2021. №7. С.79.
10. Уголовно-процессуальный кодекс Кыргызской Республики от 30 июня 1999 г. № 62.
11. Цеков М.А. Возникновение и развитие системы органов дознания. Молодой ученый. 2018. №21 (207). С. 409–414.

анықтау, қылмыстық процесс, тергеу, анықтау органы, сот бақылауы, прокурорлық қадағалау, жедел-іздестіру қызметі.