Мақалада цифрлық криминалистиканың теориялық-методологиялық негіздері, тергеу жұмысына арналған заманауи аспаптар мен технологиялар, сондай-ақ цифрлық дәлелдемелерді жинау, талдау және сақтау тәртібі кешенді зерттелген. Зерттеудің өзектілігі — қазіргі таңда ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың қарқынды дамуымен бірге цифрлық қылмыстар санының күрт өсуімен және дәстүрлі криминалистикалық әдістердің жеткіліксіздігімен айқындалады. Зерттеудің теориялық базасын Қазақстан Республикасының 2018–2023 жылдар аралығындағы цифрлық қылмыстар туралы статистикалық деректері, шетелдік ғылыми зерттеулер мен сот тәжірибесі, сондай-ақ халықаралық ұйымдардың — ISO/IEC 27037, ACPO, NIST SP 800-86 — стандарттары құрайды. Зерттеу барысында теориялық талдау, салыстырмалы-құқықтық әдіс, жүйелік тәсіл, сондай-ақ сандық деректерді статистикалық өңдеу әдістері қолданылды. Мақалада цифрлық дәлелдемелердің заңдық мәртебесі, оларды жинау кезіндегі тізбекті сақтау («chain of custody») принципі, бағдарламалық-аппараттық кешендердің жіктелуі және сот сараптамасы тәжірибесіндегі өзекті мәселелер егжей-тегжейлі талданған. Алынған нәтижелер дәлелдейді: цифрлық криминалистика методикасын жүйелі қолдану тергеу мерзімін орта есеппен 65,8%-ға қысқартып, қылмыстарды ашу тиімділігін 89%-ға жеткізеді. Бұл көрсеткіштер аталған саладағы реформаның нақты экономикалық және құқықтық пайдасын айғақтайды. Мақаланың ғылыми жаңашылдығы — отандық криминалистика тәжірибесіне бейімделген, стандарттастырылған рәсімдер мен бағдарламалық-техникалық шешімдерді кіріктіретін кешенді методологиялық модель ұсынылуында. Практикалық маңызы: зерттеу нәтижелерін тергеу органдары, сот сараптамасы мекемелері және заң жоғары оқу орындары оқу-әдістемелік және практикалық мақсатта пайдалана алады. Қорытындылар Қазақстан Республикасының цифрлық криминалистика саласындағы заңнамасын жетілдіруге де үлес қоса алады.

БИСЕМБИЕВ Т.Ш.

Заң ғылымдарының магистрі, аға оқытушы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ, Қазақстан.

E-mail: tbissembiev@zhubanov.edu.kz, https://orcid.org/0000-0001-9525-0587

БЕКБАУОВА А.А.

Заң ғылымдарының магистрі, аға оқытушы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтобе өңірлік университеті, Ақтобе қ., Қазақстан

E-mail: bekbauova@mail.ru, https://orcid.org/0009-0007-1169-588X

МУРСАЛОВА Л.А.

Заң ғылымдарының магистрі, аға оқытушы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтобе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан

E-mail: Lazzat_mursalova@mail.ru, https://orcid.org/0009-0000-2767-4337

1. Europol Internet Organised Crime Threat Assessment (IOCTA). – Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2023. 84 p.
2. Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының 2023 жылғы жылдық есебі. Астана, 2024. 112 б.
3. Исабекова Д.А. Қылмыстық процестегі электрондық дәлелдемелердің процессуалдық мәртебесі. Заң және заман. 2022. № 3. 45–52-б.
4. Nelson B., Phillips A., Steuart C. Guide to Computer Forensics and Investigations. 6th ed. Cengage Learning, 2019. 752 p.
5. Kent K., Chevalier S., Grance T., Dang H. Guide to Integrating Forensic Techniques into Incident Response. NIST SP 800-86. NIST, 2006. 121 p. DOI: https://doi.org/10.6028/NIST.SP.800-86
6. ISO/IEC 27037:2012. Information technology – Security techniques – Guidelines for identification, collection, acquisition, and preservation of digital evidence. Geneva: ISO, 2012.
7. Россинская Е.Р., Галяшина Е.И. Настольная книга судьи: судебная экспертиза. М.: Проспект, 2021. 464 с.
8. Толеубекова Б.Х. Компьютерлік криминалистика: теория мен практика. Алматы: Жеті жарғы, 2020. 298 б.
9. Дуйсенов Ж.К. Цифрлық дәлелдемелер: заңдық мәртебесі мен сараптамалық зерттеу. Вестник КазНУ. Серия юридическая. 2021. № 2. 78–85 б.
10. Zawoad S., Hasan R. Cloud Forensics: A Meta-Study of Challenges, Approaches, and Open Problems. arXiv:1302.6312. 2013. URL: https://arxiv.org/abs/1302.6312.
11. Kebande V.R., Ray I. A Generic Digital Forensic Investigation Framework for Internet of Things (IoT). IEEE Access. 2016. Vol. 4. P. 2053–2067. DOI: https://doi.org/10.1109/FiCloud.2016.57
12. Casey E. Digital Evidence and Computer Crime: Forensic Science, Computers, and the Internet. 3rd ed. Academic Press, 2011. 840 p.
13. Cisco Annual Internet Report 2018–2023. White Paper. Cisco Systems Inc., 2020.
14. McKinsey Global Institute. The Economic Potential of Generative AI. McKinsey, 2023. 68 p.
15. NIST SP 800-86. Guide to Integrating Forensic Techniques into Incident Response. National Institute of Standards and Technology, 2006.
16. ACPO (Association of Chief Police Officers). Good Practice Guide for Computer-Based Electronic Evidence. v.5. ACPO, 2012.
17. Kent K., Somasundaram M. An Integrated Digital Investigation Process (IDIP). Digital Investigation. 2006. Vol. 3. P. 102–112. DOI: https://doi.org/10.1016/j.diin.2006.08.003

цифрлық криминалистика, электрондық дәлелдеме, желілік криминалистика, дискілік талдау, бұлтты сақтау, блокчейн, киберіздер, әдістеме