Ауыл шаруашылығында топырақ құнарлылығының төмендеуі, органикалық заттардың азаюы және минералдық тыңайтқыштарды шамадан тыс қолдану экологиялық проблемаларды күшейтуде. Ақтөбе облысы жағдайында жүргізілген зерттеу органикалық қалдықтарды тиімді пайдалану және экологиялық қауіпсіз биогумус алу үшін Eisenia fetida негізіндегі вермикомпосттау технологиясын бағалауға бағытталды. Тәжірибе сиыр, қой және құс көңі субстраттарында 60 күн бойы жүргізілді. Нәтижелер көрсеткендей, вермикомпосттау процесі барысында органикалық заттардың 38-58% ыдырауы байқалды, ал биогумустың жалпы азот, фосфор және калий мөлшері сәйкесінше 1,7-2,4%, 1,1-1,8% және 1,3-2,0% деңгейінде анықталды. C:N қатынасы 25-30:1 бастапқы көрсеткіштен 12-15:1 дейін төмендеп, топыраққа қажетті қоректік элементтердің қолжетімділігін арттырды. pH бейтарапқа жақындап, гумин қышқылдарының үлесі 14-21% аралығында болды, ал ауыр металдардың жылжымалы формалары төмендеп, биогумустың экологиялық қауіпсіз екенін дәлелдеді. Биотест нәтижелері бидай тұқымдарының өнуін 18-32%, өскін ұзындығын 25-35% арттырғанын көрсетті. Сонымен қатар, құрттардың биомассасы орташа есеппен 1,8-2,3 есе көбейіп, субстраттың қоректік қасиетінің жоғары екенін көрсетті. Зерттеу Ақтөбе облысында органикалық қалдықтарды Eisenia fetida арқылы өңдеу арқылы топырақ құнарлылығын қалпына келтірудің тиімді әрі экологиялық тұрғыдан қауіпсіз тәсілі екенін көрсетті.

БИСАЛЫЕВА Р.Н.

Жаратылыстану пәндерінің магистры, аға оқытушы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан

E-mail: Nurila.shorayaeva@mail.ru, https://orcid.org/0009-0005-0040-2303

ЕЩАНОВА Г.Ж.

Ауыл шаруашылығы ғылымдарының магистрі, арнайы пән оқытушысы, Ш.Берсиев атындағы Ақтөбе жоғары аграрлық техникалық колледжі, Ақтөбе қ., Қазақстан

E-mail: gulnar.eshanova.69@mail.ru, https://orcid.org/0000-0002-9561-3437

УТАРБАЕВА Н.А.

PhD, доцент, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан

E-mail: Nurlygul.utarbaeva@mail.ru, https://orcid.org/0000-0001-9393-7043

1. FAO. (2020). State of knowledge of soil biodiversity – Status, challenges and potentialities. Rome: FAO.
2. Lal R. (2020). Soil organic matter and water retention. Agronomy Journal, 112(5), 3265–3277.
3. Chen H., et al. (2021). Long-term mineral fertilization effects on soil health. Science of the Total Environment, 789, 147845.
4. Yadav A., & Garg V.K. (2021). Vermicomposting of organic wastes: A review. Bioresource Technology Reports, 15, 100–118.
5. Singh J., et al. (2020). Bioconversion of agricultural waste through vermicomposting. Waste Management, 102, 626–635.
6. Suthar S. (2022). Earthworm-mediated biotransformation of organic residues. Ecological Engineering, 176, 106542.
7. Kumar R., et al. (2023). Nutrient dynamics during vermicomposting of animal manures. Journal of Environmental Management, 330, 117150.
8. Arancon N.Q., & Edwards, C.A. (2020). Effects of vermicomposts on plant growth. Applied Soil Ecology, 147, 103–115.
9. Liu M., et al. (2022). Heavy metal stabilization during vermicomposting. Chemosphere, 287, 132–140.
10. Sharma K., et al. (2024). Vermicompost impact on seed germination and crop yield. Agriculture, 14(2), 215.

вермикомпосттау, Eisenia fetida, биогумус, органикалық қалдықтар, топырақ құнарлылығы, Ақтөбе облысы