Бұл мақалада Ақтөбе өңіріндегі ірі бай – кулактарды тәркілеу барысы баяндалады. Кеңес заманында саяси қуғын-сүргінге ұшыраған және заңсыз қудаланғандардың бірі - дәстүрлі қазақ қоғамындағы ауқатты әлеуметтік топ өкілдері – қазақ байлары болды.

Кеңес үкіметі орныққан соң, сталиндік режимнің басты  жауларының бірі - сол қоғамдағы басты элита өкілдері – бай – кулактарды тап ретінде жоюды мақсат тұтты. Олардың ірі жеке шаруашылықтарын иеленуді көздеді. Осы мақсатта, кенестік билік бірнеше әрекеттер жасап, арнайы құжаттарды қабылдады. Олардың негізгісі - 1928 жылы 27 тамыздағы «Аса ірі бай шаруашылықтары мен жартылай феодалдарды кәмпескелеу және жер аудару туралы» декрет болды. Осы декрет негізінде ірі бай-кулактар тәркіленді.

Мақалада Ақтөбе өңірінде бай-кулактарды тәркілеу барысы - нақты дерек көзі - Ақтөбе облыстық мемлекетік архиві құжаттары негізінде қарастырылған.

Құпия құжаттардағы мәліметтерді саралай отырып, Ақтөбе губерниясынан тәркіленуге тиіс 84 байдың тізімі анықталып, олардың ішінде ірі көлемінде малы мен шаруашылығы бар аса ірі 26 бай-кулактардың аты-жөндері, олардың жас шамасы, иелігіндегі мал саны, шаруашылық жер көлемі, бұрын атқарған лауазымы, қарамағындағы батырақтары мен жалшыларының нақты сандары туралы мәліметтер берілді. Губерния көлеміндегі аса ірі 26 бай-кулактың ауқатты, қарамағында 700-100 бас ірі қара малдары болғандығын, ауыл-аймақтағы ең беделді, сауатты тұлғалар болған.

Тәркілеуді ұйымдастырып, өткізу үшін жасақталған арнайы топ құрамы анықталып, тәркілеу барысы, тәркілеген шаруашылықты кеңестік тұрғыдан пайдалану әрекеттері, бай-кулактардың сол елді мекендегі беделді тұлға болғанын мойынұсынып, кеңестік саясатқа қарсы ықпал етеді деген желеумен оларды басқа аймаққа еріксіз көшіруі, наразы бай-кулактарға түрлі айыптар тағылып, қылмыстық кодекстің арнайы баптарымен жазалау шараларын пайдалануы баяндалған.

Қорытындысында, авторлар осы кеңестік саясаттың салдарынан байлар басқа аймақтарға көшіп, мал басы азайып, халықтың әлеуметтік жағдайы нашарлап, ашаршылық бүкіл елге жайылған деген тұжырымға келеді.

АЛИКУЛОВА Н.С.

Тарих ғылымдарының кандидаты, аға оқытушы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан.

E-mail: Nur.AS_74@mail.ru, https://orcid.org/0009-0004-9700-8101

КАЛЫБАЕВА А.Ж.

Тарих магистрі, аға оқытушы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан.

E-mail: kalybaeva_ainur@mail.ru, https://orcid.org/0009-0009-8869-2593

БАЙШОВ Б.Б.

PhD, әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының меңгерушісі, Т.Ж. Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштерінің Әскери институты, Ақтөбе қ., Қазақстан.

E-mail: dil_123@mail.ru, https://orcid.org/0000-0002-6656-9596

АЙДАРОВА Г.Б.

Тарих магистрі, аға оқытушы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан.

E-mail: gulzer_82_2010@mail.ru, https://orcid.org/0000-0002-5782-5594

СҮГІРБАЕВА Б.К.

Тарих магистрі, аға оқытушы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті, Ақтөбе қ., Қазақстан.

E-mail: bibinur_8484@bk.ru, https://orcid.org/0009-0001-8105-5710

1. Qazaqstan tarihy. Köne zamannan bügınge deiın. Bes tomdyq. 4-tom. - Almaty: Atamūra, 2010. – 752 b.
2. Omarbekov T. 20-30 jyldardağy Qazaqstan qasıretı.-Almaty: Sanat, 1997.
3. Gosudarstvennyj arhiv Aktyubinskoj oblasti (G.A. Ak.O.). F. - 9, Op. - 1, D. - 14.
4. Gosudarstvennyj arhiv Aktyubinskoj oblasti F. - 516, Op. - 1, D. - 1722.
5. Gosudarstvennyj arhiv Aktyubinskoj oblasti F. - 99, Op. - 1, D. - 102.
6. Gosudarstvennyj arhiv Aktyubinskoj oblasti F. - 193, Op. - 1, D. - 19.
7. Gosudarstvennyj arhiv Aktyubinskoj oblasti F. - 63, Op. - 3, D. - 13.
8. Gosudarstvennyj arhiv Aktyubinskoj oblasti F. - 9, Op. - 1, D. - 14.
9. Gosudarstvennyj arhiv Aktyubinskoj oblasti F. - 9, Op. - 1, D. - 447.

тәркілеу, кеңес үкіметі, ірі бай, кулак,, мал, шаруашылық, қудалау, көтеріліс, айыптау