Бұл мақалада VI және VII ғасырлар тоғысындағы Таяу Шығыстағы саяси жағдайға Түрік және Батыс Түрік қағанаттарының күрделі геосаяси ықпалы қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі Сасанид Парсының құлауына және көшпелі араб тайпаларының күтпеген жеңісіне әкелген себептерді қайта қарастыру қажеттілігінен туындайды.

Зерттеудің мақсаты - исламның жеңісіне және жаңа өркениеттің пайда болуына әкелген Таяу Шығыстағы күштер тепе-теңдігінің геосаяси өзгерістеріндегі түркі факторының рөлін талдау.

Авторлар тарихи-жүйелік және геосаяси талдау әдістерін қолданды. Авторлар Таяу Шығыстағы, Кіші Азиядағы және Орталық Азиядағы оқиғаларды зерттеп, салыстыра отырып, Түрік, Батыс Түрік және Хазар қағанаттарының Византиямен одақтасып, Сасанидтер әулетіне

жасаған кең ауқымды дипломатиялық және әскери қысымы Парсының ішкі мемлекеттік және саяси құрылымын тұрақсыздандырып, оның ішкі ресурстарын сарқып, империя ішінде ұзаққа созылған дағдарыс тудырды деген қорытындыға келді. Бұл Араб түбегінде «геосаяси вакуум» тудырды, бұл өз кезегінде ыдыраған Парсы империясының шеткі аймақтарында орталықтан тепкіш үрдістердің пайда болуына әкелді. Парсылардың Таяу Шығыстағы геосаяси қысымының әлсіреуі Хиджаздың идеологиялық және саяси нығаюына, кейіннен Араб халифатының пайда болуына ықпал етті. Түріктердің экспансиясы парсы буферлік аймақтарын жойып, VII ғасырда Таяу Шығыстағы мұсылман әскери ықпалының тез өсуі мен күшеюін алдын ала анықтады.

ЕРНИЯЗОВ Д.Қ.

Тарих ғылымдарының кандидаты, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана қ., Қазақстан.

Е-mail: yerniyazov_dk@enu.kz, https://orcid.org/0009-0000-2590-9649

ЕСКАЛИЕВ С.А.

Тарих ғылымдарының кандидаты, профессор, А.Құсайынов атындағы Еуразия Мемлекеттік институты, Астана қ., Қазақстан.

Е-mail: samat.eskaliev@mail.ru, https://orcid.org/0000-0002-6664-1738

1. Рейснер М.А. Идеологии Востока: Очерки восточной теократии — 2-е изд. — Москва: Либроком, 2012. — 343 с. (Из наследия мировой политологии).
2. Беляев Е.А. Мусульманское секстанство: (исторические очерки) — Москва: Издательство восточной литературы, 1957. — 100 с.
3. Пигулевская Н. В. Арабы у границ Византии и Ирана в IV–VI вв. — Москва; Ленинград: Наука, 1964. — 253 с.
4. Пигулевская Н. В. Византия и Иран на рубеже VI и VII веков. — Москва; Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1946. — 293 с.
5. Колесников А. И. Завоевание Ирана арабами: Иран при «праведных» халифах — Москва: Наука, 1982. — 271 с.
6. Климович Л. И. Книга о Коране, его происхождении и мифологии — 2-е изд., доп. — Москва: Политиздат, 1986. — 288 с.
7. Lammens H. L’Islam: croyances et institutions — Beyrouth: Imprimerie Catholique, 1926. — 288 p.
8. Carlyle T. Lecture II. The Hero as Prophet. Mahomet: Islam, 8 May 1840 [Electronic resource] // On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History. — Project Gutenberg. — URL: https://www.gutenberg.org/files/1091/1091-h/1091-h.htm#link2H_4_0003
9. Велльгаузен Ю. Арабский халифат. Золотой век ислама — Москва: Центрполиграф, 2018. — 543 с.
10. Белл Р., Монтгомери Уотт У. Коранистика: введение — Санкт-Петербург: Диля, 2005. — 256 с.
11. Уотт У. М. Влияние ислама на средневековую Европу — Санкт-Петербург; Москва: Диля, 2008. — 189 с.
12. Caetani L. Annali dell’Islam on Sīrah of the Prophet Muhammad [Electronic resource] // Academia.edu. — URL: https://www.academia.edu/36217300/Leone_Caetanis_Annali_dellIslam_on_Sirah_of_the_Prophet_Muhammad
13. Гиббон Э. История упадка и разрушения Римской империи. Ч. 6 — Москва: Типография В. Ф. Рихтер, 1885. — 613 с. — Электронная копия. — URL: https://ru.wikisource.org/wiki/История_упадка_и_разрушения_Римской_империи_(Гиббон;_Неведомский)/Глава_L
14. Nöldeke T. Geschichte des Qorâns — Hildesheim: Georg Olms, 1961. — 898 S.
15. Коран. Сура 30 «Ар-Рум» («Римляне»), аяты 2–3 [Электронный ресурс] // Islam.Global. — URL: https://islam.global/verouchenie/koran/sura-30-ar-rum-rimlyane-/
16. Гумилёв Л. Н. Древние тюрки — Москва: Товарищество «Клышников — Комаров и К°», 1993. — 513, [13] с.

Түрік қағанаты, геосаясат, Сасанидтер мемлекеті, Византия, геосаяси вакуум, Араб халифаты, Таяу Шығыс