Мақалада Жиһангир Қызылөзеннің «Қорқыт ата кітабы: Дрезден, Ватикан және Бурса қолжазбаларын біріктірген алғашқы зерттеу» атты екі томдық еңбегі аналитикалық тұрғыдан қарастырылады. Зерттеудің мақсаты — аталған еңбектің қорқыттануда алатын орнын, мәтінтанулық ұстанымдарын және ұсынып отырған әдіснамалық жаңалықтарын айқындау. Еңбектің түбегейлі өзгешелігі — Дрезден, Ватикан және Бурса қолжазбаларын қатар алып, салыстырмалы-сын тұрғысынан талдауында. Қызылөзен бұрынғы басылымдарда «түзетілген», ауыстырылған немесе оқылмайды деп танылған тілдік бірліктерді автордың не көшірушінің қатесі деп емес, көне тілдік қабаттардың, ауызша жыраулық дәстүрдің және түркі тілдерінің тарихи дамуының көрінісі ретінде қайта қарауды ұсынады. Осы негізде еңбекте мәтінде тірі түркі диалектілерінен көне оғыз тіліне, көне түркіден бабатүркіге дейін созылатын көпқабатты тілдік мұраның, сондай-ақ қыпшақ және қарлұқ аймақтарына тән элементтердің сақталғаны дәйектеледі. Автордың байқауынша, мәтінде якут, долған, тыва, алтай сияқты Сібір түркі тілдерімен, тіпті чуваш тілімен ортақ белгілер де кездеседі. Осылайша «Қорқыт ата кітабы» тек оғыз тілі шеңберінде ғана бағаланатын ескерткіш болудан қалып, бүкіл түркі әлемінің тілдік және мәдени мұрасын танытатын көпқабатты шедевр дәрежесіне көтеріледі. Талдау Қызылөзеннің мәтінді белгілі бір диалект не дәуірге қарай біріздендірмей, қолжазбалардағы төл нұсқаларды сақтайтын ғылыми-сын тәсілді ұстанғанын көрсетеді. Бұл тұрғыда еңбек қорқыттануға жаңа әдіснама әкеледі және қолжазбалық айырмашылықтарды қате емес, мәтіннің тарихи-мәдени қалыптасуын танытатын маңызды дереккөз ретінде бағалайды.

ЖАФАРОВ Н.Г.

Филология ғылымдарының докторы, профессор, академик, Әзербайжандағы Ататүрік орталығының президенті, Баку мемлекеттік университеті, Баку қ., Әзербайжан

E-mail: nizamiceferov@hotmail.com, https://orcid.org/0000-0002-2888-5141

1. Kızılözen C. Dedem Korkut Kitabı: Dresden, Vatikan, Bursa Nüshalarının Birlikte Yer Aldığı İlk Çalışma. Cilt I–II. İstanbul: Kronik Kitap, 2025. 816 s.
2. Gökyay O.Ş. Dedem Korkudun Kitabı. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1973. 512 s.
3. Ergin M. Dede Korkut Kitabı I: Giriş – Metin – Faksimile. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1958. 254 s.
4. Zeynalov F., Əlizadə S. Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı: Yazıçı, 1988. 265 s.
5. Araslı H. Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı: Azərnəşr, 1939. 176 s.
6. Qurbanov A. Ümumi dilçilik. Cild 1. Bakı: Maarif, 2014.
7. Ercilasun A.B. Oğuznameler gözümü açtı. Türk Dili, 2020. 116(817), s. 4–10.

«Қорқыт ата кітабы», Жиһангир Қызылөзен, Дрезден қолжазбасы, Ватикан қолжазбасы, Бурса қолжазбасы, мәтінтану, тілдік қабаттар, көне оғыз тілі